Mapa pojęć – narzędzie do kontroli i autokontroli procesu poznawczego i procesu edukacyjnego

Napisał(a) Katarzyna Wojtkowska środa, 01 grudnia 2010 01:00

Mapa pojęć różni się zasadniczo od mapy myśli jak i mapy semantycznej. W artykule przedstawione zostały zasady tworzenia map pojęć, przykłady map oraz ich zastosowanie. Coraz częściej spotyka się mapy pojęć w podręcznikach, stosowane jako formy podsumowywania materiału.


Można też posługiwać się mapami pojęć na zajęciach szkolnych. Osoby, które posługują się mapami pojęć ucząc innych, mogą stosować je również do oceniania. Mapy pojęć mogą być wyjątkowo przydatne w planowaniu programu nauczania. Zwięźle przedstawiają główne pojęcia i zasady, które są uwzględnianie przy ich tworzeniu. Hierarchiczna organizacja mapy pojęć pozwala na optymalne podzielenie materiału. Korzystanie z map pojęć powoduje, że materiał staje się "przejrzysty pojęciowo" dla uczniów.

 

 

 

 Zasady tworzenia map pojęć

 1. Zacznij od znanej dziedziny.

 2. Postaw sobie główne pytanie, określ główny problem np. Czym jest totalitaryzm?

 3. Skonstruuj wstępną mapę pojęć zadając sobie poniższe pytania:

•  Co to jest? Np. Totalitaryzm to ustrój polityczny.
•  Jakie ma cechy? Np. Oficjalna ideologia, jedna partia, terror policyjny, monopol w dziedzinie mediów, gospodarka nakazowa.

 4. Co można przeciwstawić temu pojęciu?- demokracja

 5. Jakie są przykłady tego pojęcia?

•  Rosja pod rządami Lenina i Stalina
•  Niemcy pod rządami Hitlera
•  Włochy pod rządami Mussoliniego
•  Polska stanu wojennego (wersja łagodniejsza)

 6. Wpisz najważniejsze pojęcie na środku mapy.

 7. Połącz strzałkami pojęcia, które Twoim zdaniem wiążą się ze sobą, nad strzałkami zapisz, jaki to jest rodzaj zależności/powiązania. Np. (składa się z…, tworzy…., jest przykładem…, występuje w …, wchodzi w skład)

 8. Na koniec, mapa pojęć powinna być sprawdzona, pojęcia przemieszczone tak, aby całość była czytelna – wtedy można przygotować mapę "na czysto". 

  

Ocenianie za pomocą map pojęć

Coraz częściej spotyka się mapy pojęć w podręcznikach, stosowane jako formy podsumowywania materiału. Można też posługiwać się mapami pojęć na zajęciach szkolnych. Osoby, które posługują się mapami pojęć ucząc innych, mogą stosować je również do oceniania. Technika ta może jednak być wprowadzona dopiero wtedy, gdy uczniowie poznają zastosowanie map pojęć.

 

Mapy pojęć i planowanie programu.

Mapy pojęć mogą być wyjątkowo przydatne w planowaniu programu nauczania. Zwięźle przedstawiają główne pojęcia i zasady, które są uwzględnianie przy ich tworzeniu. Hierarchiczna organizacja mapy pojęć pozwala na optymalne podzielenie materiału. Ponieważ jedną z cech sensownego uczenia się jest łączenie początkowej wiedzy z nową, przejście od ogólnych pojęć do bardziej konkretnych z reguły zwiększa sensowność uczenia się. Zatem, planując program nauczania, należy najpierw skonstruować podstawową "makro-mapę", w której zawarte będą ogólne idee programu oraz "mikro-mapy" opisujące strukturę konkretnych działów programu. Współpracujący pedagodzy mogą w ten sposób zmienić sposób nauczania.

Korzystanie z map pojęć powoduje, że materiał staje się "przejrzysty pojęciowo" dla uczniów. Wielu z nich ma trudności z identyfikacją głównych pojęć w tekście czy wykładzie. Praktykowana metoda uczenia, która wymaga jedynie zapamiętywania, a zbędne jest dla niej ocenianie zdobytej wiedzy, jest częściowo odpowiedzialna za powyższy stan rzeczy. Prowadzi niestety do postrzegania uczenia się jako zapamiętywania faktów, dat, twierdzeń, metod obliczeniowych i wzorów. Wielu uczniów formułuje przekonanie, że nie potrafi opanować danej dziedziny wiedzy. 

Zastosowanie map pojęć powoduje, że uczniowie, którzy wcześniej uznawani byli za słabych, zaczynają odnosić sukcesy. Dobrzy uczniowie natomiast mogą stać się bardziej twórczy, odkrywczy i samodzielni w procesie poznawczym.

 

Trudności, które mogą być równocześnie kryteriami do autokontroli naszych umiejętności poznawczych i głębokości przetworzenia zdobywanej wiedzy:

• Jeśli nie zrozumiemy danej struktury pojęciowej, to trudno będzie nam nanosić słowa na "linie" map pojęć.
• Z wielu łączników należy wybrać te, które są najważniejsze i najbardziej użyteczne.
• Aby mapa była poprawna, konieczna jest zdolność do oceny i syntezy wiedzy.

 

Uwaga! Uczniom należy mówić: „Przystępujemy obecnie do poznania naprawdę kluczowego, abstrakcyjnego pojęcia niewerbalnego, zwanego wykładnikiem. Będziemy rozmawiać o tym pojęciu, potem sporządzimy mapę wspólnych cech wykładników.”

Takie bezpośrednie podejście jest wskazane, gdy uczniowie spotykają się z zalewem pojęć abstrakcyjnych. Uczniowie poznając pojęcia powinni uczyć się ich tworzenia.

 

Poniżej przedstawiono przykłady 10 map pojęć wykonanych przez uczniów szkół wszystkich poziomów – podstawowego, gimnazjalnego i ponadgimnazjalnego. Uczniom podano 20 słów. określających materię. Mieli wybrać te, które według nich najlepiej ją charakteryzują i zaznaczyć relacje zachodzące między nimi.

Lista słów: materia, atom, chłodzi się, ciało stałe, cząstki, ciecz, gaz, jony, molekuły, naładowany, neutralny, stan, topnieje, paruje, podgrzewa, porusza się wolniej, porusza się szybciej, ruch, skrapla się, zamarza.

Ćwiczenie 1

Spróbuj najpierw sam wykonać to zadanie.

Ćwiczenie 2

Oceń, która z map poniższych wskazuje na najgłębsze zrozumienie pojęcia. Oceniając mapy weź pod uwagę powiązania między pojęciami, hierarchiczną organizacje pojęć, wiedzę ucznia.

MAPA 1 

 

 

MAPA 2 

 

MAPA 3

 

MAPA 4

 

MAPA 5

 

 

MAPA 6

 

MAPA 7

 

MAPA 8

 

MAPA 9

 

MAPA 10 

 

 

Oto przykłady interpretacji pierwszych 4 map:

Mapa 1. Wybrano pojedyncze słowa i pogrupowano je wokół centralnego pojęcia. Słowa połączone tylko z pojęciem głównym. Słowa zostały uszeregowane przypadkowo, co wskazuje na myślenie obrazowe. Tematy nie są rozwinięte.

 

Mapa 2. Mapa składa się z jednej nitki, a opisuje trzy rożne tematy. Wymieniane są własności materii, co oznacza, że uczeń zapoznał się z tym wątkiem. Inne próbuje jakoś włączyć, a zatem traktuje pojęcia wielostrukturalnie.

 

Mapa 3. Uczeń za pomocą mapy różnicuje tematy. Informacje zaprezentowano jako dwie oddzielne sekwencje – pojawia się poziom wielostrukturalny.

 

Mapa 4. Mapa wielowątkowo-liniowa ze słowami pogrupowanymi według wszystkich czterech tematów „eksperta”. Sekwencja słów. jest jednak odmienna niż w poprzednim przykładzie. Mamy tu dwa oddzielne wątki określające materię. Wątek z lewej strony można zapisać za pomocą czterech zdań, z których każde wskazuje na inny aspekt materii. Ta sekwencja słów nie wyraża rozumienia jakiegoś poszczególnego tematu. Raczej reprezentuje wykaz rożnych aspektów materii.

 

Można też zauważyć nakładanie się znaczeń zaczerpniętych z języka potocznego na znaczenie pojęć w teorii fizycznej, są to: „naładowany” jak i „neutralny”, użyte w tej mapie w sensie potocznym. Natomiast to, co w następnym stwierdzeniu wydaje się wskazywać na błędne określenie – odsyła do parowania, wcale nie musi być zwykłym błędem. Być może jest to ślad obserwacji poczynionej podczas wyjmowania mrożonek z zamrażarki – które przecież „parują”, a uczeń może sądzić, że parują właśnie dlatego, że zostały schłodzone, a nie dlatego, że zostają podgrzewane. Jak widać ukryty sens tego zdania nie jest bezpośrednio widoczny. Czasem warto spróbować odnaleźć subiektywne znaczenie pozornych bledów.

Drugi wątek tej mapy może również zostać rozpisany na oddzielne stwierdzenia. Tym razem główny tematem jest zmiana stanu skupienia wyrażona przy pomocy sześciu pojęć w sposób ciągły. Nie ma konieczności powtarzania głównego pojęcia. Na końcu pojawia się jeszcze jeden temat dotyczący atomów. Mapa 4 odsłania zarówno indywidualną, jak i teoretyczną, naukową perspektywę myślenia, przy czym ta ostatnia traktowana jest jako bardziej złożona i to ona służy do oceny poziomu jego rozwoju.

 

Głębsza analiza map pojęć pokazuje, którzy uczniowie weszli na poziom abstrakcyjnego myślenia, a którzy wciąż z tym mają kłopot. Daje też możliwość identyfikacji bledów, będących konsekwencją nakładania się codziennego doświadczenia i rozumienia zjawisk w potocznym sensie na język teorii oraz mylenie tych poziomów. Pomyłki tego typu są zjawiskiem naturalnym. Ważne jest natomiast wychwytywanie ich i korygowanie, w czym pomocną może okazać się mapa pojęć. Jest to narzędzie, które pozwala nam podejrzeć to, co dzieje się w aparacie poznawczym ucznia. Może ono służyć również uczniowi do autokontroli własnego procesu uczenia się, jeśli posiadł umiejętność tworzenia map pojęć.

 

Osoby zainteresowane doskonaleniem tego narzędzia zapraszamy na warsztaty:

Mądrze notować to mądrze myśleć. Praktyczne zastosowanie map pojęciowych

« poprzednia		następna »